T5, 08 / 2020 8:02 chiều | htpt

Thị trường lao động (TTLĐ) là một bộ phận của hệ thống thị trường, trong đó diễn ra quá trình trao đổi giữa một bên là người lao động tự do và một bên là người có nhu cầu sử dụng lao động. Sự trao đổi này được thỏa thuận trên cơ sở các mối quan hệ lao động như tiền công, điều kiện làm việc… thông qua một hợp đồng lao động.

TTLĐ Việt Nam ra đời và phát triển từ khi nền kinh tế Việt Nam chuyển từ cơ chế tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường. TTLĐ Việt Nam bao gồm hai bộ phận là TTLĐ trong nước và TTLĐ ở nước ngoài.

TTLĐ trong nước mang đặc điểm của TTLĐ các nước đang phát triển, tức là được phân công thành 3 khu vực, còn được gọi là thị trường 3 bậc, gồm:

Khu vực I: Khu vực chính thức ở đô thị. Đặc điểm ở TTLĐ này là nguồn nhân lực làm việc ở các ngành công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng, nghiên cứu khoa học, quản lý nhà nước...Nhìn chung, nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn kỹ thuật, được đào tạo cơ bản, thu nhập ổn định và được hưởng chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.

Khu vực II: Khu vực phi chính thức ở đô thị: Nguồn nhân lực hoạt động đa dạng ngành nghề, dễ chuyển đổi công việc, chủ yếu ở lĩnh vực thương mại dịch vụ. Phần lớn nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn thấp, việc làm và thu nhập không ổn định, không có chế độ bảo trợ của nhà nước khi ốm đau, về già...

Khu vực III: Khu vực nông thôn: nguồn nhân lực hoạt động dưới dạng làm thuê, giá cả sức lao động thấp nhất trong 3 khu vực.

Nguyễn Thị Huệ tại hội thảo

Bên cạnh TTLĐ ở trong nước thì còn tồn tại một bộ phận TTLĐ ở nước ngoài. Khu vực này chủ yếu đề cập đến nguồn lao động Việt Nam ra nước ngoài làm việc dưới dạng chuyên gia hoặc đi xuất khẩu lao động sang TTLĐ nước khác làm việc.

Đại dịch Covid-19 hiện đã lan nhanh hơn 200 quốc gia trên thế giới, ảnh hưởng không nhỏ đến các nước về các mặt kinh tế - chính trị - xã hội, trong đó có Việt Nam. Mặc dù hiện chưa thể đánh giá chính xác những tác động của đại dịch Covid-19 đến TTLĐ, song trước mắt có thể nhận thấy các biện pháp ngăn chặn dịch lây lan (giãn cách xã hội, phong tỏa, cấm tụ tập, đóng cửa một số dịch vụ không thiết yếu…) của Chính phủ đã ảnh hưởng sâu sắc đến TTLĐ Việt Nam cả trong nước và ở nước ngoài.

Trước hết đề cập đến TTLĐ trong nước. TTLĐ trong nước gặp nhiều khó khăn do dịch tác động trực tiếp hoặc gián tiếp thông qua ảnh hưởng đến các lĩnh vực kinh tế. Một số tác động của dịch Covid-19 đến TTLĐ như:

Trước hết, dễ nhận thấy nhất là sự bất ổn lớn về cung và cầu lao động:

Về phía cung lao động, tình trạng thiếu việc làm và thất nghiệp gia tăng do tác động của đại dịch tới lĩnh vực kinh tế. Cụ thể, trong một số ngành nghề và khu vực lao động phi chính thức ở đô thị tình trạng này sẽ diễn ra một cách trầm trọng.

 Ủy ban Về các vấn đề xã hội nhận định, trong ngắn hạn, doanh nghiệp ở hầu hết các lĩnh vực, ngành nghề, đặc biệt là các ngành sản xuất công nghiệp, dệt may, da giày, du lịch, dịch vụ, giao thông và xuất nhập khẩu… sẽ bị tác động mạnh. Cụ thể, theo báo cáo sơ bộ có nhiều doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh có thời hạn (tăng 19,5% so với cùng kỳ năm 2019); 10% doanh nghiệp phải cắt giảm quy mô sản xuất và khi dịch có diễn biến phức tạp trên 15% doanh nghiệp phải cắt giảm quy mô sản xuất, kinh doanh[1]. Tình trạng lao động thiếu việc làm, không có việc làm và mất việc làm ở một số khu vực gia tăng, tốc độ tăng phụ thuộc vào diễn biến dịch.

Kết quả khảo sát nhanh trên 1.200 doanh nghiệp (phần lớn là doanh nghiệp vừa và nhỏ) của Ban Nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân thuộc Hội đồng tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Thủ tướng về ảnh hưởng bởi dịch Covid-19 cũng cho thấy, nếu dịch bệnh kéo dài doanh thu sẽ giảm rất mạnh và dẫn đến doanh nghiệp buộc phải cắt giảm lao động hoặc nghỉ không hưởng lương nhiều hơn, cắt giảm tiền lương, đồng thời nguy cơ phá sản cao.

Trong tháng 02/2020 số người thất nghiệp trong cả nước đã nộp hồ sơ đề nghị hưởng bảo hiểm thất nghiệp khoảng 47,1 nghìn người, tăng 63,26% so với tháng 01/2020. Số liệu thống kê trên cơ sở dữ liệu đăng ký doanh nghiệp 2 tháng đầu năm 2020 cùng với việc nghiêm túc tuân thủ các biện pháp phòng, chống dịch bệnh cho thấy sức mua sẽ giảm và gây tác động đến việc làm[2].

Về cầu lao động: xu hướng giảm số chỗ làm việc tăng lên. Doanh nghiệp không có nhu cầu tuyển mới lao động mà chủ yếu là muốn cắt giảm lao động. Các doanh nghiệp vừa và nhỏ, trong một số lĩnh vực chịu tác động lớn của dịch như công nghiệp chế tạo, giao thông vận tải, dịch vụ nhà hàng – ăn uống, du lịch, làm đẹp… đã và đang chịu tác động nặng nề. Không chỉ nền kinh tế không tạo ra công ăn việc làm mới mà những việc làm cũ cũng sẽ bị cắt giảm và thu hẹp.

Như vậy, dịch covid-19 sẽ làm biến động lớn cả cung và cầu lao động theo xu hướng giảm cung và cầu lao động. Đặc biệt, tình hình này diễn ra trầm trọng ở khu vực phi chính thức ở đô thị. Lao động ở khu vực này sẽ gặp nhiều khó khăn do họ phải ngừng việc để thực hiện các biện pháp giãn cách xã hội. Thu nhập giảm, người lao động sẽ đối mặt với nhiều khó khăn để có thể duy trì mức sống tối thiểu do không được hưởng các chế động hưu trí, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế.

Thứ hai, giá cả sức lao động (hay tiền lương và tiền công) sẽ bị giảm mạnh do doanh nghiệp cắt giảm lương để duy trì hoạt động hoặc doanh nghiệp ngừng kinh doanh, phá sản. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho biết, ảnh hưởng của dịch Covid-19 tác động đến TTLĐ thể hiện qua các chỉ số như nhu cầu tuyển lao động ở tất cả các địa phương đều giảm so với cùng kỳ năm 2019, mức độ giảm dao động từ 20-30%, thậm chí có nơi giảm mạnh như TP. Hồ Chí Minh tới 40%, TP. Hà Nội 36,7%[3]. Đặc biệt ở khu vực tư nhân và dịch vụ, doanh nghiệp có thể giảm lương từ 40 - 50%, một số khu vực người lao động có thể bị mất thu nhập lâu dài. Một loạt lao động trong khu vực kinh tế tư nhân đang chịu cảnh nghỉ không lương hoặc phải giãn, giảm thời gian làm việc, thu nhập giảm sút, không được đóng bảo hiểm xã hội trong tháng cao điểm dịch Covid-19 vì hầu như doanh nghiệp không có việc làm.

Thứ ba, sự dịch chuyển lao động ở thị trường trong nước cũng rất khó khăn do lệnh cấm phong tỏa, giãn cách ly xã hội. Tình hình này diễn ra tùy diễn biến dịch bệnh ở các địa phương. Một số địa phương có ca nhiễm bệnh có thể sẽ gặp khó khăn trong việc di chuyển do các quyết định của chính quyền. Đồng thời, tâm lý của người lao động có xu hướng không muốn đến những khu vực đang là trung tâm dịch.

Không chỉ dịch bệnh tác động sâu sắc đối với TTLĐ trong nước mà TTLĐ nước ngoài cũng gặp nhiều khó khăn. Theo báo cáo của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, hiện có trên 500.000 người lao động Việt Nam đi làm việc có thời hạn ở nước ngoài làm việc tại tại 36/188 quốc gia, vùng lãnh thổ có trường hợp nhiễm bệnh. Tại 03 thị trường lao động chính là Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan chưa có người lao động Việt Nam nhiễm bệnh; trong quý I/2020 chỉ có 1.297 lao động về nước. Nhìn chung, lao động Việt Nam tại nước ngoài vẫn tham gia làm việc bình thường, tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn y tế tại nước làm việc và qua khảo sát chưa có nguyện vọng về nước tại thời điểm này[4]. Tuy nhiên với tình hình của nước sở tại, nguồn thu nhập của các lao động này cũng có thể bị ảnh hưởng do tình hình chung của toàn cầu. Cụ thể, tác động tiêu cực từ các biện pháp ngăn chặn đại dịch tác động rất lớn đến kinh tế toàn cầu, từ tình trạng gián đoạn chuỗi cung ứng, quan hệ cung - cầu, đến việc giảm nhu cầu, thay đổi thói quen chi tiêu, đi lại của người tiêu dùng, dẫn đến sản xuất đình trệ, thất nghiệp gia tăng, kéo theo nguy cơ vỡ nợ, phá sản của doanh nghiệp và tâm lý lo ngại rủi ro, thậm chí hoảng sợ của các nhà đầu tư tài chính. Theo đó, lượng kiều hối từ lao động đang làm việc ở nước ngoài chuyển về Việt Nam cũng sẽ bị giảm mạnh.

Bên cạnh đó, việc các nước lần lượt phong tỏa, hạn chế đi lại cũng làm cản trợ lưu thông/dịch chuyển của TTLĐ. Sự bùng phát và lan rộng của dịch Covid-19 và việc hạn chế nhập cư của một số quốc gia (như EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan,...) cũng tác động trực tiếp, làm đình trệ tình hình xuất khẩu lao động của Việt Nam. Các thị trường lớn như Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, một số nước châu Âu… đã tạm dừng tiếp nhận lao động từ các nước có dịch, trong đó có Việt Nam trong thời điểm này.

Như vậy, có thể thấy dịch covid-19 đã tác động khá lớn đến TTLĐ Việt Nam, chủ yếu theo chiều hướng tạo ra những thách thức là chính. Để cân bằng lại TTLĐ, giúp TTLĐ vượt qua những cú sốc đòi hỏi những chính sách đồng bộ từ trung ương tới địa phương trong việc hỗ trợ các doanh nghiệp để vượt qua giai đoạn khó khăn, duy trì công ăn việc làm cho người lao động và các chính sách hỗ trợ cho người lao động để đảm bảo các nhu cầu sống tối thiểu trong tình trạng mất việc làm, mất hoặc giảm thu nhập.

 

 

Th.S Nguyễn Thị Huệ

( Phân viện Học viện Hành chính Quốc gia tại TP. HCM)

 

[1] Tác động của dịch bệnh Covid-19 đối với một số lĩnh vực xã hội, http://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=44379, truy cập ngày 24/4/2020.

[2] http://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=44379

(3) Dịch Covid-19 : ba kịch bản dự báo thị trường trong thời gian tới

[4] Tác động của dịch bệnh covid-19 đối với một số lĩnh vực xã hội, http://quochoi.vn/tintuc/Pages/tin-hoat-dong-cua-quoc-hoi.aspx?ItemID=44379

 

.
Bài viết cùng chuyên mục